EKOLOGİYA

Qazaxıstanı məhv edən sınaqlar - SSRİ ölkəni az qala radiasiya mərkəzinə çevirirmiş

30-06-2026, 08:35

Ekologiya

AMP

“Soyuq müharibə”nin ən qızğın dövründə SSRİ və ABŞ təkcə silahlanma yarışında deyil, həm də kosmos da daxil olmaqla riskli texnoloji layihələrdə rəqabət aparıblar. Ay, Mars və Venera uğrunda “döyüş” gedib.

Ən təhlükəli təcrübələrdən biri “RD-0410” nüvə raket mühərriki olub. Bu qurğu Marsa yol aça bilib, lakin ən kiçik bir nasazlıq halında kosmosu asanlıqla radioaktiv zonaya çevirib.

1960-cı illərdə SSRİ (ABŞ kimi) dərin kosmik tədqiqatlara hakim olmağa çalışıb. Raketlərdə istifadə olunan kimyəvi mühərriklər çoxlu miqdarda yanacaq sərf edib və uzunmüddətli planetlərarası missiyalar üçün yararsız olub. Buna görə də mühəndislər radikal bir həll yolu təklif ediblər: nüvə mühərriki. O dövrdə nüvə texnologiyası hər yerdə, təkcə silah və enerji istehsalı üçün deyil, hətta qayalarda kanallar və tunellər qazmaq kimi torpaq işlərində də istifadə olunub. Kosmos da istisna olmayıb. RD-0410 mühərrikinin konsepsiyası olduqca sadə olub. Nüvə reaktoru maye hidrogeni qızdıracaq və onu reaktiv axına çevirəcək. Nəzərdə tutulub ki, bu mühərrik öz səmərəliliyini ikiqat artırmaqla (kimyəvi mühərriklər üçün xüsusi impuls 450 saniyəyə qarşı 910 saniyəyə qədər) Marsa çatmaq üçün lazım olan vaxtı 1,5 ildən cəmi bir neçə aya endirəcək.

Layihə 1965-ci ildə sovet kosmik proqramının əsas dizaynerlərindən biri olan Aleksandr Mejeninovun rəhbərliyi altında başlayıb. Lakin texnologiya ölümcül risklərlə dolu olub. Mühərrikin nüvəsi “uran-235” üzərində işləyən kompakt nüvə reaktoru olub. Maye hidrogen təzyiq altında aktiv zonadan vurularaq 3000°C-yə qədər qızdırılıb. Qaz dərhal qızıb və kənara atılıb, bu da dartma yaradıb. Lakin müəyyən çətinlik olub.

1. Termal gərginlik: Nüvə temperaturu uranın ərimə nöqtəsinə yaxın olub. Hər hansı bir soyutma nasazlığı reaktorun əriməsinə səbəb olub.

2. Radiasiya: Hətta normal işləmə zamanı belə, reaktor ölümcül dozada radiasiya yayıb. Gəmi heyətinin çoxtonlu qurğuşun qalxanlarla qorunması lazım olub ki, bu da dizaynı praktiki cəhətdən mümkünsüz edib.

3. Hidrogen təhdidi: Maye hidrogenin partlayıcı olduğu məlumdur. Ən kiçik sızma da yanğına səbəb ola bilib, 1986-cı ildə Amerikanın “Challenger” gəmisində baş verdiyi kimi.

Sınaqlar Qazaxıstanın Semipalatinsk şəhəri yaxınlığındakı ərazidə yerləşən gizli “Baykal-1” sınaq poliqonunda aparılıb. Personalı qorumaq üçün obyekt beş metr qalınlığında beton bunkerlərlə əhatə olunub, lakin bu da kömək etməyib: hər buraxılışdan sonra ərazi həftələrlə yaşayış üçün yararsız hala düşüb. Rəsmi olaraq layihə “uğurlu” hesab edilib: 1965-1985-ci illər arasında 30 yerüstü sınaq, o cümlədən 10 tam reaktorun işə salınması həyata keçirilib. Lakin reallıq rəsmi məlumatlardan daha acınacaqlı olub.

Məxfilikdən çıxarılmış sənədlər və iştirakçıların xatirələri, kosmosda baş versəydi, kosmik miqyasda fəlakətə səbəb ola biləcək bir neçə fövqəladə hadisəyə işarə edib.

1972-ci il: İlk yerüstü sınaqlardan biri zamanı soyutma sistemi sıradan çıxıb. Reaktorun nüvəsi əriməyə başlayıb və atmosferə radioaktiv buxarlar buraxılıb. İşçilər təcili olaraq reaktoru bağlayıblar, lakin ağır yanıqlar və şüa xəstəliyindən əziyyət çəkən ləğvedicilər gizli şəkildə Obninskdəki qapalı klinikaya aparılıblar.

1980-ci il: Sınaq zamanı maye hidrogen sızıb. Qaz hava ilə qarışaraq statik elektrik səbəbindən alovlanıb. Bir neçə metr hündürlükdəki alovlar az qala reaktora çatıb. Yanğın günlərlə söndürülüb və yalnız möcüzə ilə alovun qarşısı alınıb, lakin sınaq meydançası hələ də müvəqqəti olaraq bağlı qalıb.
1983-ci il: Simulyasiya edilmiş kosmosa buraxılış zamanı mühərrik həddindən artıq istiləşmə səbəbindən partlayıb. Yaranan şok dalğası infrastrukturun bir hissəsini məhv edib və radioaktiv tullantılar yüzlərlə metr məsafəyə səpələnib. İşçilər yalnız əsas qoruyucu vasitələrdən istifadə edərək çirklənmiş parçaları əl ilə toplamaq məcburiyyətində qalıblar.

1988-ci ilə qədər “RD-0410”un praktik istifadə üçün yararsız olduğu məlum olub. Birincisi, yüksək radiasiya təhlükəsi yaradıb. Hətta qısamüddətli reaktor işləməsi belə mühərriki "çirkli" hala gətirib. İki dəfə buraxıldıqdan sonra onu nüvə tullantıları kimi atmaq lazım gəlib. İkincisi, əhali və ərazi üçün böyük bir risk olub. Belə bir mühərrikə malik raketin buraxılış qəzası kiçik bir ölkə böyüklüyündə bir ərazini çirkləndirməq qabiliyyətinə malik olub.

İlkin Nəcəf, xüsusi olaraq Musavat.com üçün

Tam mətni oxu →